Ngành sầu riêng đang đối mặt nhiều khó khăn cùng lúc. Ngoài áp lực kiểm soát cadimi, số lượng phòng kiểm nghiệm được phía Trung Quốc công nhận còn hạn chế, trong khi sản lượng sầu riêng miền Tây bước vào chính vụ và cạnh tranh gay gắt với sầu riêng Thái Lan đang được mùa khiến xuất khẩu giảm, giá bán cũng giảm sâu.
Cadimi và "nút thắt" kiểm nghiệm
Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, chỉ ra một trong những nguyên nhân khiến sầu riêng khó xuất sang Trung Quốc là tình trạng nhiễm cadimi vượt ngưỡng. Đây là hệ quả của việc sử dụng phân bón, đặc biệt là phân lân, cùng lượng tồn dư kim loại nặng tích tụ lâu năm trong đất. Ông Lợi cho biết hiện các viện nghiên cứu và Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật đã triển khai nhiều mô hình xử lý cadimi nhưng hiệu quả chưa rõ rệt do tính chất phức tạp của môi trường đất.
Sầu riêng tại miền Tây đang rớt giá, ảnh hưởng đến thu nhập của nông dân .Ảnh: CA LINH
Theo ông, dù DN đã kiểm tra các chỉ tiêu cadimi, vàng O trước khi xuất khẩu, phía Trung Quốc vẫn kiểm tra lại nên rủi ro rất lớn. "Nếu vượt qua được khâu kiểm tra phía Trung Quốc thì doanh nghiệp (DN) có lãi, còn không phải đưa hàng về. Vì vậy, DN không dám mua giá cao của nông dân. Hơn nữa, khu vực miền Tây trồng nhiều giống Ri6 nhưng đây lại là giống dễ nhiễm cadimi, trong khi đang vào đầu vụ nên giá giảm mạnh" - ông Lợi nói.
Ông Lợi cũng cho rằng tình trạng quá tải và gián đoạn hoạt động tại các phòng kiểm nghiệm đang khiến DN xuất khẩu rơi vào thế bị động, cũng góp phần kéo giá sầu riêng Ri6 lao dốc trong những ngày gần đây.
Ngoài ra, hiện nhiều DN không nắm được phòng kiểm nghiệm nào còn nhận mẫu, đơn vị nào tạm ngưng hoạt động. Có trường hợp container đã đóng hàng xong, chờ lấy mẫu thì phòng kiểm nghiệm bất ngờ thông báo tạm dừng, buộc DN chuyển sang nơi khác, dẫn đến dồn ứ và quá tải. "Điều DN cần nhất là nếu phòng kiểm nghiệm ngừng hoạt động thì phải thông báo trước ít nhất một tuần để chủ động kế hoạch thu mua, xuất hàng. Nếu giải quyết được tình trạng quá tải tại các phòng kiểm nghiệm thì hàng hóa sẽ được xuất đi nhanh hơn" - ông Lợi phân tích.
Là DN chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những khó khăn hiện nay, ông Bùi Mạnh Toàn, Giám đốc Công ty TNHH Vietnox Agri (Đắk Lắk), cho biết hơn nửa tháng qua, DN đã tạm ngừng xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc, một phần do vướng mắc trong khâu kiểm định.
Hiện tại, ông đang tiếp tục theo dõi tình hình và sẽ xuất khẩu trở lại khi hoạt động kiểm nghiệm thuận lợi hơn. Theo ông, thị trường Trung Quốc có nhu cầu rất lớn đối với sầu riêng Việt Nam, có những đơn hàng lên đến hàng trăm container mỗi tháng. Tuy nhiên, DN phải rất thận trọng khi nhận đơn vì rủi ro cao. "Nếu đã đặt hàng từ nhà vườn nhưng không xuất khẩu được do vướng kiểm định thì thiệt hại rất lớn. Sầu riêng tươi không thể bảo quản lâu, chỉ sau vài ngày là nứt trái, hư hỏng, có thể lỗ tới hàng tỉ đồng mỗi container" - ông Toàn nói.
Ông Toàn kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm việc với phía Trung Quốc, đặc biệt là Tổng cục Hải quan Trung Quốc, để mở thêm các phòng kiểm định, kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế kiểm soát chặt chất lượng ngay từ vùng trồng nhằm tạo "luồng xanh" trong thông quan, giảm thời gian chờ đợi.
Dưới góc độ ngành hàng, ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết xuất khẩu sầu riêng tươi hiện gặp khó, trong khi hệ thống kho lạnh thiếu hụt, chưa đáp ứng nhu cầu lớn. Bên cạnh đó, hạ tầng giao thông còn hạn chế khiến DN phải sử dụng nhiều phương tiện trung chuyển trước khi đưa hàng vào container, làm tăng chi phí và hao hụt. "Năng lực kiểm nghiệm hiện nay còn thiếu, dẫn đến tình trạng hàng hóa, bao gồm sầu riêng, không có đủ giấy tờ kiểm nghiệm để xuất khẩu" - ông nói.
Cải tạo đất và kiểm soát chất lượng
Trao đổi với báo chí bên lề "Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản, phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu năm 2026" do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì ngày 8-5 tại TP HCM, Thứ trưởng Võ Văn Hưng cho rằng nguyên nhân sâu xa khiến sầu riêng nhiễm cadimi là do tồn dư trong đất, không phải do người dân cố tình đưa vào. Để giải quyết, cần triển khai các đề tài nghiên cứu cải tạo đất, hướng dẫn nông dân thay đổi biện pháp canh tác, luân canh cây trồng và kiểm soát chặt vật tư đầu vào.
Về tiêu thụ, trong bối cảnh thị trường Trung Quốc siết chặt quy định về cadimi, theo ông Hưng, DN có thể chuyển hướng xuất khẩu sang các thị trường khác mà sầu riêng Việt Nam vẫn đáp ứng tiêu chuẩn nhằm mở rộng đầu ra.
Đối với các trung tâm kiểm nghiệm, hiện việc quản lý đã được phân cấp hoàn toàn cho địa phương. DN nếu đủ điều kiện đều có thể mở cơ sở dịch vụ kiểm nghiệm để phục vụ nhu cầu thị trường. "Bộ Nông nghiệp và Môi trường chỉ giữ lại 7 trung tâm kiểm nghiệm cốt lõi để phục vụ các yêu cầu đặc thù từ cơ quan quản lý của các thị trường quốc tế" - Thứ trưởng Võ Văn Hưng nói.
Bộ cũng vừa có văn bản đề nghị chủ tịch UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo sát sao, yêu cầu các đơn vị kiểm nghiệm trên địa bàn không được từ chối yêu cầu của DN. Đồng thời, Bộ đang xây dựng phương án quản lý mới nhằm bảo đảm quá trình kiểm nghiệm diễn ra thông suốt, tránh ùn tắc hàng hóa do chờ đợi kết quả kiểm định.
Cũng tại hội nghị, ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp, nhận định khó khăn hiện nay là tình trạng ùn ứ tại các phòng kiểm nghiệm. Các đơn vị này lo ngại rủi ro khi lấy mẫu ngẫu nhiên vì mỗi lô hàng thường được thu gom từ nhiều vườn khác nhau.
Ông Thiện cũng thừa nhận tồn dư cadimi trong sầu riêng xuất phát từ tập quán canh tác kéo dài khiến đất bị nhiễm, song vấn đề chỉ bộc lộ khi Trung Quốc áp dụng ngưỡng kiểm soát nghiêm ngặt, không vượt quá 0,05 mg/kg. Điều này khiến việc kiểm soát chất lượng từ đất trồng đến thành phẩm trở thành áp lực lớn với DN và người sản xuất. Giải pháp của tỉnh là rà soát, siết chặt quản lý mã số vùng trồng, kiên quyết xử lý các vùng không tuân thủ quy định. Đồng thời, tỉnh xây dựng đề án cải tạo đất lâu dài, tham khảo mô hình Hàn Quốc với hệ thống "phòng thí nghiệm mẫu đất định kỳ" để đưa ra "phác đồ" cải tạo phù hợp cho nông dân. "Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần làm việc với phía Trung Quốc để công nhận thêm các phòng thí nghiệm tại địa phương. Bên cạnh đó, cần cải tiến việc cấp mã số vùng trồng, số hóa theo hướng tách bạch từng lô hàng để phân định rõ vùng nhiễm và vùng an toàn" - lãnh đạo tỉnh Đồng Tháp kiến nghị.
Cần giảm phụ thuộc phân hóa học
Theo nhiều nhà vườn, thời gian qua không ít vùng trồng chạy theo lợi nhuận trước mắt nên lạm dụng phân bón hóa học và thuốc kích thích tăng trưởng, trong khi quy trình chăm sóc chưa đồng đều. Điều này khiến chất lượng trái sầu riêng thiếu ổn định, ảnh hưởng uy tín khi xuất khẩu. "Tôi nghĩ ngành nông nghiệp cần siết chặt quản lý mã số vùng trồng, hướng dẫn nông dân canh tác theo tiêu chuẩn an toàn, giảm dần phân hóa học, tăng sử dụng phân hữu cơ và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Đồng thời, DN xuất khẩu cần liên kết chặt với nông dân thông qua hợp đồng bao tiêu, xây dựng chuỗi sản xuất - thu mua - đóng gói đồng bộ thay vì mua bán tự phát. Nông dân sẵn sàng thay đổi nhưng cần được hỗ trợ kỹ thuật, vốn và đầu ra ổn định" - ông Nguyễn Văn Hòa, nhà vườn trồng sầu riêng tại xã Phong Điền, TP Cần Thơ, đề xuất.
Xây dựng thương hiệu quốc gia
TS Nguyễn Thị Hồng Minh, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch, khẳng định sầu riêng Việt Nam có chất lượng ngon và lợi thế lớn nhờ khoảng cách gần thị trường Trung Quốc hơn so với sầu riêng Thái Lan. Tuy nhiên, giá bán của sầu riêng Việt Nam hiện vẫn thấp hơn Thái Lan. Theo bà, nguyên nhân cốt lõi nằm ở khâu quản lý chưa tốt và thiếu hoạt động quảng bá chuyên nghiệp như xây dựng trang web, hệ thống cung cấp thông tin để thị trường quốc tế nhận diện rõ chất lượng sầu riêng Việt Nam.
Đặc biệt, ngành sầu riêng đang thiếu một thương hiệu quốc gia. Nông dân chủ yếu bán cho thương lái Trung Quốc, sau đó sản phẩm được gắn thương hiệu khác khi đưa ra thị trường. Bà đề xuất cần xây dựng một "hệ sinh thái" ngành hàng gắn với bộ tiêu chuẩn chung và hệ thống kiểm soát chất lượng nội bộ thống nhất, thay vì gắn nhãn thương hiệu một cách tự phát.
Không chỉ riêng sầu riêng, nhiều ngành hàng xuất khẩu hiện nay vẫn phát triển theo kiểu "nước lên thuyền lên", DN cạnh tranh bằng giá để giành khách thay vì liên kết nâng cao chất lượng chung. Theo bà Minh, cần có sự đồng hành vì mục tiêu chung về thương hiệu và chất lượng quốc gia. Tuy nhiên, các hiệp hội ngành hàng hiện còn lúng túng nên Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần có chính sách hỗ trợ, đào tạo để nâng cao năng lực hoạt động. "Để toàn bộ chuỗi sầu riêng bảo đảm an toàn, cần đào tạo đội ngũ thương lái. Khi thương lái được trang bị kiến thức về an toàn thực phẩm và chỉ thu mua sản phẩm đạt tiêu chuẩn, có chứng nhận, nông dân buộc phải thay đổi phương thức sản xuất" - bà Minh bày tỏ.
